Köpek sevenlerin çoğu Türk köpek ırkları deyince yalnız Kangal'ı düşünür. Oysa Anadolu'da sürüyü koruyan, avcıya eşlik eden ve kapıyı bekleyen pek çok yerli köpek var. Boyları, huyları ve ihtiyaçları birbirinden çok farklıdır. Yavru almayı düşünüyorsanız önce hangi iş için yetiştirildiklerini öğrenin.
Türk köpek ırkları nelerdir?
Bugün Türk köpek ırkları yaptıkları işe göre üç grupta toplanır: sürü koruma, av ve bekçilik. Bilimsel bir derleme Türkiye'de yetiştirilen 11 ırk ve yöresel tipi adıyla sayar. Ayrı bir araştırmanın incelediği Aksaray Malaklısı da eklenince liste 12'ye çıkar.
- Sürü koruma köpekleri: Kangal, Akbaş, Aksaray Malaklısı, Kars Çoban Köpeği, Koyun Köpeği ve Karaman Köpeği
- Av köpekleri: Türk Tazısı, İzci Köpeği Zağar ve Tarsus Çatalburun
- Bekçi köpekleri: Dikkulak, Zerdava ve Tonya Finosu
En çok aranan yedi ırkı işine, yaygın olduğu bölgeye ve yetişkin kilosuna göre karşılaştırdık.
| Irk | Yaptığı iş | Yaygın olduğu bölge | Erkek / dişi kilosu |
|---|---|---|---|
| Kangal | Sürü koruma | Sivas ve çevresi | 48-60 / 40-50 kg |
| Aksaray Malaklısı | Sürü koruma | Aksaray, Şereflikoçhisar, Nevşehir | 62 / 53 kg |
| Akbaş | Sürü koruma | Eskişehir, Afyon, Ankara | 45 / 45 kg |
| Kars Çoban Köpeği | Sürü koruma | Kars, Ardahan, Erzurum, Iğdır | 45 / 43 kg |
| Tarsus Çatalburun | Av | Tarsus ve çevresi | 24 / 20 kg |
| İzci Köpeği Zağar | Av | Ege, güney Marmara, Trakya | 20 / 18 kg |
| Türk Tazısı | Av | Orta ve Güney Anadolu | 19 / 18 kg |
Kangal satırı ırk standardındaki aralığı, Zağar satırı resmî tescil bilgisini, öteki satırlar ise araştırma ortalamalarını gösterir. Çoban köpekleri av köpeklerinden yaklaşık iki kat ağırdır. Bu yüzden iki grup farklı bakım gerektirir.
Türkiye'nin köpeği hangisi?
Ulusal köpeğimiz Kangal'dır ve ırkın uluslararası standardı da bunu açıkça yazar. Kangal 2006'dan beri Millî Tescil Listesi'nde yer alır. Üstelik ırk, 2018'den bu yana uluslararası federasyonda Türkiye adına kayıtlıdır.
Öteki yerli köpeklerin durumu aynı değildir. Akbaş, Kars Çoban Köpeği ve Türk Tazısı için 2002'de ulusal standart çıktı. İzci Köpeği Zağar ise 2011'de tescil listesine girdi. Türkiye'deki federasyon Akbaş, Malaklı ve Kars Çoban Köpeği'ni uluslararası düzeyde tanınmayan ırklar arasında sayıyor.
Türk çoban köpekleri
Çobanlar bu köpekleri sürüyü kurttan ve yabancıdan korumaları için seçti. Ortak noktaları iri gövde ve güçlü koruma içgüdüsüdür. Yöresel tipler arasında Koyun Köpeği Doğu Karadeniz'in yüksek yerlerinde, Karaman Köpeği ise Konya ve Aksaray yöresinde yaşar.
Kangal
Adı büyük olasılıkla Sivas'ın Kangal ilçesinden gelir. Akkaraman koyununun yetiştirildiği bölgelerde yaygın olan Kangal köpeğinin yüzü siyah maskelidir. Postu ise çoğunlukla boz tonlardadır. Omuz yüksekliği erkeklerde 72-78, dişilerde 65-73 santimetredir.
Akbaş
Bu köpeğin postu istisnasız beyaz ya da hafif kirli beyazdır. Yetiştiriciliğin merkezi Sivrihisar ve köyleridir. Akbaş, Kangal'la akrabadır ama ayrı bir ırktır. Boz Kangal'a göre daha zarif durur, tüyleri de daha yumuşaktır.
Aksaray Malaklısı
Sarkık dudakları nedeniyle "malaklı" denen bu köpek, ölçümü yapılan çoban köpekleri içinde en ağır olanıdır. Kısa tüyüyle, büyük başıyla ve az kıvrık kuyruğuyla Kangal'dan ayrılır. Saha gözlemlerine göre Malaklı köpekleri insana ve öteki köpeklere karşı Kangal'dan daha saldırgandır.
Kars Çoban Köpeği
Yöre halkı Kuzeydoğu Anadolu'nun bu köpeğine "kıllı", "saçaklı" ya da "tüylü" der. Boyun tüyleri uzundur, bu yüzden köpek önden bakınca yelelidir. Dış görünüşüyle Kafkas Çoban Köpeği'ne çok benzer. Genellikle tek kişiye bağlanır ve çevresine karşı mesafeli davranır.
Yerli av köpekleri
Bu köpekler çoban köpeklerinden çok daha küçüktür. Her biri farklı bir av biçimine uyum sağlamıştır. Biri koşarak kovalar, biri izi sürer, biri de avın yerini gösterir.
Türk Tazısı
Uzun bacaklı, ince gövdeli ve kısa tüylü bu köpek çoğunlukla tavşan, tilki, keklik ve bıldırcın avında çalışır. Yerli köpekler içinde en eski tarihî belgeler bu ırka aittir. Nitekim 16. yüzyıldan kalan bir Osmanlı minyatüründe bir şehzade tazıyla avlanır. Post rengi ırkı belirlemez, tazının postu her renkte olabilir.
İzci Köpeği Zağar
Kopay, Kopoy ve Tavşancı adlarıyla da bilinen bu köpek iz sürerek avlanır. Yörük kültürünün yaşadığı Ege'de yaygındır ve yaban domuzu ile tavşan avında çalışır. Yerli avcı turistlerle yapılan bir ankette memeli hayvan avı için en çok seçilen köpek Zağar oldu. Postu siyah ya da kestane renktedir.
Tarsus Çatalburun
Burnunun ucu ortadan ikiye bölünmüş gibi duran bu köpeğe halk Türk Pointer da der. Avın yerini bulur, sonra donarak ya da ayağını kaldırarak avcıya gösterir. Koku alma yeteneği güçlü olan bu köpek emniyet birimlerinde narkotik köpeği olarak da çalıştı. Genelde saldırgan değildir ve çocuklarla iyi anlaşır ama bekçilikte yetersiz kalır.
Kangal ile Anadolu Çoban Köpeği aynı mı?
Bu iki ad kimi kayıtlarda ayrı ırk olarak geçer. Uluslararası federasyon 2018'e kadar ırkı Çoban Köpeği adıyla kaydediyordu. O yıl ırkın adı Kangal Çoban Köpeği olarak değişti. Amerikan kulüplerinden biri Kangal'ı 1998'de ayrı ırk olarak tanıdı, en büyüğü ise Anadolu Çoban Köpeği adını kullanıyor.
Ölçüler de aynı değildir. Anadolu Çoban Köpeği kaydında erkekler 50-68, dişiler 36-54 kilodur, yani aralık Kangal standardından geniştir. Kangal standardı tek renkli gövde ve siyah maske ister. Satıcı "Anadolu Çoban Köpeği" diyorsa yavrunun anne ve babasının rengini ve maskesini sorun.
Türkiye'nin en güçlü köpeği hangisi?
Bu sorunun ölçüme dayalı bir yanıtını bulamadık, çünkü Türk köpek ırkları için yayımlanmış bir güç karşılaştırması görmedik. İnternette Kangal ve Akbaş için dolaşan ısırma gücü sayılarının da güvenilir bir kaynağı yok. Kiloya göre en iri köpek Malaklı'dır. Omuz yüksekliğinde ise kaynaklar tutarlı bir sıra vermiyor.
Güç, iyi bir çoban köpeği olmak için tek başına yetmez. Kurda karşı genellikle birkaç Kangal birlikte çalışır. Çobanlar da Kangalları çoğu zaman çift olarak yetiştirir.
Küçük Türk köpek ırkları
Bekçilik yapan küçük tipler iri çoban köpeklerinin gölgesinde kalır. Tonya Finosu yaklaşık 10 kilodur, beyaz postludur ve Spitz tipi köpeklere benzer. Havlayarak sahibini uyarır, çocuklara karşı da dost canlısıdır. Dikkulak da yaklaşık 10 kilodur ve Kars, Ardahan, Iğdır, Ağrı ile Erzurum yörelerinde bekçilik yapar.
Zerdava da bekçilik yapar, bu yüzden yöre halkı ona kapı köpeği der. Koyu kahverengi gövdesi, boynunu saran beyaz "peşkiri" ve beyaz zemindeki koyu "pul" lekeleri dikkat çeker. Cesur bir köpektir ama yabancılar için tehlikeli olabilir.
Yerli köpek ırkları neden azalıyor?
Köyden kente göç ve küçülen sürüler Türk köpek ırkları için asıl tehdittir, çünkü çoban köpeklerinin işi azalıyor. 2012 tarihli bir derlemeye göre Kangal dışındaki çoban ırkları nesli tükenme tehlikesi ya da ağır tehdit altındadır. Köyde yetişen köpeklerin çoğunda resmî soy kaydı da yok. Saflık çoğu zaman sahibin beyanına ve köpeğin görünüşüne dayanır.
Küçük tiplerin durumu da benzer. Yetiştiriciler Dikkulak ve Tonya Finosu'nun sayısının düştüğünü söylüyor. Kontrolsüz çiftleşmeler Tarsus Çatalburun'un ırk özelliklerini bozdu. Araştırmacılar 2012'de Tarsus Çatalburun sayısını yaklaşık 200 köpek olarak tahmin etti. Yerli bir ırk almak istiyorsanız yetiştiriciyi yerinde ziyaret edin.
Çoban köpekleri apartmanda beslenir mi?
Apartmanda beslenmelerini önermeyiz, çünkü bu köpekler geniş alanda sürü korumak için yetişti. Dar bir daire onların hareket ihtiyacını karşılamaz. Yine de iri bir çoban köpeği alacaksanız şu dört koşulu sağlayın:
- Alan: Çiti sağlam, köpeğin rahat dolaşacağı bir bahçeniz olsun.
- Yabancılar: Yavruyu erken yaşta insanlarla ve başka köpeklerle tanıştırın.
- Eğitim: Tasma ve temel komut eğitimine yavruluktan başlayın.
- Büyüme: Yavruya ihtiyacından fazla mama vermeyin, çok hızlı büyüme iskeleti bozabilir.
Bahçeniz yoksa bu iri ırklarda ısrar etmeyin. Türk Tazısı gibi av köpekleri çoban köpeklerinden hafiftir ama onlar da hareket ister. Evinize uygun bir ırk için köpek ilanları arasında anne ve babası bilinen bir yavruya bakabilirsiniz.
